स्वातंत्र्य आंदोलनात संघाचे योगदान

0
160

काही दिवसांपूर्वी एक पत्रकार भेटायला आला. गोष्टी-गोष्टीत त्याने विचारले, स्वातंत्र्य आंदोलनात संघाचे योगदान काय होते? कदाचित तो देखील संघाविरुद्ध सुरू असलेल्या खोट्या प्रचाराचा बळी होता. मी त्याला प्रतिप्रश्‍न केला की, तुम्ही स्वातंत्र्य आंदोलन कशाला म्हणता? तो या प्रश्‍नासाठी तयार नव्हता. काही बोलू शकला नाही. नंतर शंकित स्वरात तो हळूच म्हणाला, तेच ना जे महात्मा गांधींनी केले होते? मी विचारले, गांधीजींच्या आधी स्वातंत्र्यासाठी काहीच झाले नव्हते का? लाल-बाल-पाल या त्रिमूर्तींचे काहीच योगदान नव्हते का? क्रांतिकारी आंदोलन, सुभाषचंद्रांची स्वातंत्र्य आंदोलनात काहीच भूमिका नव्हती का? तो चूप होता. मग मी विचारले की, गांधीजींच्या नेतृत्वात किती सत्याग्रह झाले? त्याला काहीच माहिती नव्हती. मी म्हटले, तीन सत्याग्रह झाले. १९२१, १९३० आणि १९४२. त्याला हे माहीत नव्हते. मी म्हटले, संघ संस्थापक डॉ. हेडगेवार यांनी (त्यांचा मृत्यू १९४० साली झाला.) संघस्थापनेपूर्वी (१९२१) आणि नंतर (१९३०) सत्याग्रहात भाग घेतला होता आणि त्यांना तुरुंगवासही झाला होता.
हा प्रसंग यासाठी सांगितला की, एका योजनाबद्ध रीतीने खोटा इतिहास सांगण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. भारतातील लोकांना असे मानण्यास बाध्य करण्यात येत आहे की, स्वातंत्र्य केवळ गांधीजींमुळे, कॉंग्रेसमुळे आणि १९४२च्या सत्याग्रहामुळेच मिळाले आणि इतरांनी काहीच केले नाही. हा सत्याचा अपलाप आहे. हे खरे आहे, गांधीजींनी सत्याग्रहाच्या माध्यमातून, चरखा आणि खादीच्या माध्यमातून सर्वसामान्य लोकांना स्वातंत्र्य आंदोलनात सहभागी होण्याचा एक सरळसोपा मार्ग, साधन उपलब्ध करून दिले आणि लाखांच्या संख्येत लोक स्वातंत्र्य आंदोलनाशी जुळू शकले. हे अगदी खरे आहे. परंतु सर्व श्रेय एकाच व्यक्तीला, आंदोलनाला किंवा पार्टीला देणे, हे सत्याला विपरीत करणे आहे; इतर सर्व प्रयत्नांचा अपमान करणारे आहे.
संघाची गोष्ट करायची तर, डॉ. हेडगेवारांपासूनच करावी लागेल. केशवचा (हेडगेवार) जन्म १८८९ सालाचा आहे. नागपुरात स्वातंत्र्य आंदोलनाची चर्चा किंवा हवा १९०४-०५ पासून सुरू झाली. त्याच्या आधी इंग्रजांच्या विरोधात स्वातंत्र्य आंदोलनाचे खूप काही वातावरण नव्हते. तरीही, १८९७ साली राणी व्हिक्टोरियाच्या राज्यरोहणाच्या हीरक महोत्सवानिमित्त शाळांमध्ये वाटण्यात आलेली मिठाई, ८ वर्षांच्या शिशू केशवने, न खाता कचर्‍यात फेकून दिली. हा होता त्याचा इंग्रजांचे गुलाम असण्याचा राग आणि चीड. १९०७ साली रिस्ले सर्क्युलर नावाने ‘वंदे मातरम्’च्या सार्वजनिक उद्घोषावर बंदीचा जो अन्याय्य आदेश पारित झाला होता, त्याच्या विरोधात केशवने आपल्या नील सिटी विद्यालयात, सरकारी निरीक्षकासमक्ष, आपल्या वर्गातील सर्व विद्यार्थ्यांच्या तोंडून ‘वंदे मातरम्’चा उद्घोष करवून, विद्यालयाच्या व्यवस्थापनाचा रोष आणि त्याची शिक्षा म्हणून विद्यालयातून काढून टाकण्याची किंमत चुकविली होती. डॉक्टरी शिकण्यासाठी, मुंबईत सोय असतानाही क्रांतिकारकांचे केंद्र असल्यामुळे त्यांनी कलकत्त्याला निवडले. तिथे ते क्रांतिकारकांची शिखर संस्था ‘अनुशीलन समिती’चे विश्‍वासू, अंतरंग सदस्य बनले होते.
१९१६ मध्ये डॉक्टर बनल्यावर ते नागपूरला परतले. त्यावेळी स्वातंत्र्य आंदोलनातील सर्व मुख्य नेते विवाहित होते; गृहस्थ होते. संसाराचा गाडा ओढण्यासाठी आवश्यक अर्थार्जनासाठी प्रत्येकाचे काही ना काही व्यवसाय होते. हे सर्व सांभाळून ते स्वातंत्र्य आंदोलनात आपले बहुमूल्य योगदान देत होते. डॉक्टर हेडगेवारांनाही हा मार्ग अनुसरता आला असता. घरची परिस्थितीदेखील अशीच होती. परंतु, त्यांनी वैद्यकीय व्यवसाय तसेच विवाह न करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांच्या मनात स्वातंत्र्य प्राप्तीची इतकी तीव्रता आणि आवश्यकता होती, की त्यांनी वैयक्तिक जीवनाचा जराही विचार न करता, आपली सारी शक्ती, वेळ आणि क्षमता राष्ट्राला समर्पित करीत, स्वातंत्र्यासाठी सुरू असलेल्या प्रत्येक आंदोलनाशी स्वत:ला जोडले.
लोकमान्य टिळकांवर त्यांची अनन्य श्रद्धा होती. टिळकांच्या नेतृत्वात १९२० साली नागपुरात होऊ घातलेल्या कॉंग्रेस अधिवेशनातील सर्व व्यवस्थांची जबाबदारी डॉ. हर्डीकर आणि डॉ. हेडगेवार यांच्यावर सोपविण्यात आली होती आणि त्यासाठी त्यांनी बाराशे स्वयंसेवकांची भरती केली होती. त्यावेळी डॉ. हेडगेवार कॉंग्रेसच्या नागपूर शहराचे संयुक्त सचिव होते. या अधिवेशनात पारित करावयाच्या प्रस्तावांसाठी, कॉंग्रेसच्या प्रस्ताव समितीसमोर डॉ. हेडगेवारांनी अशा प्रस्तावाची सूचना केली होती की, कॉंग्रेसचे उद्दिष्ट, भारताला पूर्ण स्वतंत्र करून भारतीय गणतंत्राची स्थापना करणे आणि जगाला भांडवलशाहीच्या जोखडातून मुक्त करणे, हे असले पाहिजे. संपूर्ण स्वातंत्र्याची त्यांची सूचना, कॉंग्रेसने ९ वर्षांनंतर, १९२९च्या लाहोर अधिवेशनात स्वीकारली. यामुळे आनंदित झालेल्या डॉक्टरांनी, संघाच्या सर्व शाखांमध्ये (संघकार्य १९२५ साली सुरू झाले होते.) २६ जानेवारी १९३० ला कॉंग्रेसचे अभिनंदन करण्याची सूचना केली होती. नागपूर टिळकवाद्यांचा गड होता. १ ऑगस्ट १०२०ला लोकमान्य टिळकांच्या देहावसनामुळे नागपुरातील सर्व टिळकवाद्यांमध्ये निराशा आली. नंतर महात्मा गांधींच्या नेतृत्वात कॉंग्रेसचे स्वातंत्र्य आंदोलन सुरू राहिले.
असहकार आंदोलनाच्या वेळी, १९२१ मध्ये, साम्राज्यवाद विरोधी आंदोलनाचा सामाजिक आधार व्यापक करण्याच्या दृष्टीने, इंग्रजांद्वारा तुर्कस्तानात खिलाफतला निरस्त करण्यामुळे व्यथित मुस्लिम मानसाला इंग्रजांच्या विरुद्ध स्वातंत्र्य आंदोलनाशी जोडण्याच्या दृष्टीने, महात्मा गांधींनी खिलाफतचे समर्थन केले. यावर कॉंग्रेसच्या अनेक नेत्यांची तसेच राष्ट्रवादी मुसलमानांची हरकत होती. म्हणून, टिळकवाद्यांचा गड असलेल्या नागपुरात हे असहकार आंदोलन खूप प्रभावी राहिले नाही. परंतु, डॉ. हेडगेवार, डॉ. चोळकर, समिमुल्लाखान इत्यादींनी परिस्थिती बदलली. खिलाफतला राष्ट्रीय आंदोलनाशी जोडण्यावर हरकत असतानाही, ती जाहीर केली नाही. साम्राज्यवादाचा विरोध, या आधारावर त्यांनी तन, मन, धनाने आंदोलनात भाग घेतला. व्यक्तिगत सामाजिक संबंधांना बाजूला सारून त्यांनी तत्कालीन राष्ट्रीय परिस्थितीचे विश्‍लेषण केले. आसपासचे राजकीय वातावरण तसेच प्रभावी टिळकवाद्यांच्या दृष्टिकोनाची पर्वा केली नाही. त्यांच्यावरील राजद्रोहाच्या खटल्यामुळे त्यांना एक वर्षाचा तुरुंगवास भोगावा लागला. ते १९ ऑगस्ट ते ११ जुलै १९२२ पर्यंत कारावासात राहिल्यानंतर १२ जुलैला त्यांच्या सन्मानासाठी एका सार्वजनिक सभेचे आयोजन नागपुरात करण्यात आले. त्याला संबोधित करण्यासाठी कॉंग्रेसचे नेते पंडित मोतीलाल नेहरू व डॉ. अन्सारी उपस्थित होते.
स्वातंत्र्यप्राप्तीचे महत्त्व तसेच प्राथमिकता जाणली असतानाही, एक प्रश्‍न डॉ. हेडगेवारांना सतत त्रस्त करीत होता की, सात हजार मैलांवरून व्यापार करण्यासाठी आलेल्या मूठभर इंग्रजांना, या विशाल खंडप्राय देशावर राज्य करणे कसे काय शक्य झाले? निश्‍चितच आमच्यातच काही दोष असले पाहिजेत. त्यांच्या लक्षात आले की, आमचा समाज आत्मविस्मृत आहे. जात, प्रांत, भाषा, उपासना पद्धती इत्यादी अनेक गटांमध्ये विभक्त आहे. असंघटित आहे. अनेक कुप्रथांनी जर्जर झालेला आहे. याचाच फायदा घेत इंग्रज इथे राज्य करू शकले. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरही हा समाज असाच राहिला, तर भविष्यात हाच इतिहास आपल्या वाट्याला येणार. ते म्हणायचे की, नागनाथ जाईल आणि सापनाथ येईल. म्हणून या आपल्या राष्ट्रीय समाजाला आत्मगौरवयुक्त, जागृत, संघटित करून सर्व दोष तसेच कुप्रथांपासून मुक्त करणे आणि राष्ट्रीय गुणांनी युक्त करणे, अधिक मूलभूत आवश्यक कार्य आहे आणि हे कार्य राजकारणापासून, प्रसिद्धीपासून दूर, मौन राहून सातत्याने करण्याचे आहे. असे त्यांना प्रतीत झाले. त्याहेतूने १९२५ साली त्यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना केली. संघस्थापनेनंतरही सर्व राजकीय तसेच सामाजिक नेते, आंदोलन तसेच क्रियाकलापांशी त्यांचे समान जवळिकीचे आणि आत्मीय संबंध होते.
१९३० मध्ये गांधीजींच्या आवाहनानुसार सविनय कायदेभंग आंदोलन, ६ एप्रिलला दांडी (गुजरात) येथे मिठाच्या सत्याग्रहाच्या नावाने सुरू झाले. नोव्हेंबर १९२९ मध्येच संघचालकांच्या तीन दिवसीय बैठकीत, या आंदोलनाला संपूर्ण पाठिंबा देण्याचा निर्णय संघात झाला होता. संघाच्या धोरणानुसार डॉ. हेडगेवारांनी वैयक्तिक स्तरावर इतर स्वयंसेवकांसोबत या सत्याग्रहात भाग घेण्याचा निर्णय घेतला आणि संघकार्य अविरत सुरू राहावे म्हणून, त्यांनी सरसंघचालकपदाचा भार, त्यांचे जुने मित्र डॉ. परांजपे यांच्यावर सोपवून बाबासाहेब आपटे व बापुराव भेदी यांना शाखांमध्ये प्रवास करण्याची जबाबदारी सोपविली. या सत्याग्रहात त्यांच्यासोबत प्रारंभी २१ जुलैला ३ ते ४ हजार लोक होते. वर्धा, यवतमाळ मार्गे पुसदला पोहचेपर्यंत सत्याग्रहस्थळी १० हजार लोक गोळा झाले. या सत्याग्रहात त्यांना ९ महिन्यांचा तुरुंगवास झाला. तेथून सुटल्यानंतर सरसंघचालकाची जबाबदारी पुन्हा स्वीकारून ते संघकार्याला भिडले.
१९३८ मध्ये भागानगरात (हैदराबाद) निजामाच्या हिंदूंवर होणार्‍या अत्याचाराच्या विरोधात भागानगर नि:शस्त्र प्रतिकार मंडळ या नावाने सत्याग्रहाचे आवाहन हिंदू महासभा आणि आर्य समाजाच्या नेतृत्वात झाले. त्यात सहभागी होण्यासाठी, ज्या स्वयंसेवकांनी परवानगी मागितली, त्यांना डॉक्टरांनी सहर्ष परवानगी दिली. केवळ संघाचे महत्त्वाचे दायित्व ज्यांच्यावर होते, त्यांना संघटनेच्या कार्याच्या दृष्टीने या आंदोलनापासून दूर राहण्यास सांगितले. त्यांनी स्पष्ट म्हटले होते की, सत्याग्रहात ज्यांना भाग घ्यायचा आहे, ते एक व्यक्ती म्हणून अवश्य भाग घेऊ शकतात. भागानगर सत्याग्रहाच्या संचालकांच्या प्रसिद्धिपत्रकात ‘संघा’ने भाग घेतला असे वारंवार येताच, डॉक्टरांनी त्यंाना पत्र लिहून, संघाचा उल्लेख न करण्याची सूचना प्रसिद्धी विभागाला देण्यास सांगितले होते. राजकीय आंदोलनाचे तात्कालिक, नैमित्तिक व संघर्षमय स्वरूप आणि संघाचे नित्य, अविरत (अखंड) व रचनात्मक स्वरूप, या दोघांमधील भेद समजून, आंदोलनही यशस्वी झाले पाहिजे; परंतु त्याचवेळी चिरंतन संघकार्य अबाधित राहावे, या दूरदृष्टीने विचारपूर्वक, ही नीती डॉक्टरांनी स्वीकारली होती. म्हणून जंगल सत्याग्रहाच्या वेळी देखील सरसंघचालकपदाची जबाबदारी डॉ. परांजपे यांच्यावर सोपवून, एक व्यक्ती म्हणून अनेक स्वयंसेवकांसोबत ते सत्याग्रहात सहभागी झाले होते.
८ ऑगस्ट १९४२ला मुंबईच्या गोवलिया टँक मैदानावर कॉंग्रेस अधिवेशनात महात्मा गांधींनी ‘इंग्रजांनो! चालते व्हा!’ (अंग्रेजों! चले जाव!) अशी ऐतिहासिक घोषणा केली. दुसर्‍याच दिवशीपासून देशात आंदोलन सुरू झाले आणि ठिकठिकाणी आंदोलनकर्त्या नेत्यांना अटक करणे सुरू झाले.
विदर्भात बावली (अमरावती), आष्टी (वर्धा) आणि चिमूर (चंद्रपूर) येथे उग्र आंदोलन झाले. चिमूरच्या बातम्या बर्लिन रेडिओवर देखील आल्यात. येथील आंदोलनाचे नेतृत्व कॉंग्रेसचे उद्धवराव कोरेकर आणि संघाचे अधिकारी दादा नाईक, बाबुराव बेगडे, अण्णाजी सिरास यांनी केले. या आंदोलनात इंग्रजांच्या गोळीबारात एकमात्र मृत्यू बालाजी रायपूरकर या संघ स्वयंसेवकाचा झाला. कॉंग्रेस व श्री तुकडोजी महाराजांनी स्थापित श्री गुरुदेव सेवा मंडळ तसेच संघ स्वयंसेवकांनी मिळून १९४३चे चिमूरचे आंदोलन आणि सत्याग्रह केला. या संघर्षात १२५ सत्याग्रहींवर खटला चालला आणि असंख्य स्वयंसेवकांना कारागृहात डांबण्यात आले.
देशभरातील या आंदोलनात ठिकठिकाणी संघाचे वरिष्ठ कार्यकर्ते, प्रचारक स्वप्रेरणेने सहभागी झालेत. संघाच्या ज्या कार्यकर्त्यांनी ठिकठिकाणी इतर स्वयंसेवकांना सोबत घेऊन या आंदोलनात भाग घेतला, त्यातील काही नावे पुढीलप्रमाणे आहेत.
राजस्थान : जयदेवजी पाठक, प्रचारक. नंतर ते विद्याभारतीत सक्रिय होते. आर्वी (विदर्भ) : डॉ. अण्णासाहेब देशपांडे, जशपूर (छत्तीसगड) : रमाकांत केशव (बाळासाहेब) देशपांडे. नंतर वनवासी कल्याण आश्रमची स्थापना केली. दिल्ली : वसंतराव ओक. नंतर दिल्लीचे प्रांत प्रचारक झालेत. पाटणा : बिहारचे प्रसिद्ध वकील कृष्णवल्लभप्रसाद नारायण सिंह (बबुआजी). नंतर बिहारचे संघचालक. दिल्ली : चंद्रकांत भरद्वाज. ज्यांच्या पायात गोळी घुसली होती. नंतर प्रसिद्ध कवी आणि अनेक संघगीतांचे रचनाकार. उज्जयिनी (मध्य प्रदेश) : दत्तात्रेय गंगाधर (भय्याजी) कस्तुरे. नंतर संघ प्रचारक. पूर्व उत्तर प्रदेश : माधवराव देवडे. नंतर प्रांत प्रचारक.
१९४२च्या आंदोलनातील भूमिगत नेत्या अरुणा असफअली दिल्लीला संघचालक लाला हंसराजजींच्या घरी राहिल्या होत्या. तसेच सातारा जिल्ह्यातील उग्र आंदोलनकर्ते नाना पाटील यांना औंधचे संघचालक पं. सातवळेकर यांनी आश्रय दिला होता.
अशी अनेक नावे आणखी असतील. त्या काळी या सार्‍या गोष्टींची नोंद करण्याची कल्पनाही कुणाला असणे शक्य नव्हते.
डॉक्टर हेडगेवार यांच्या जीवनाचा अभ्यास केल्यावर लक्षात येते की, बालपणापासून ते जीवनाच्या शेवटच्या श्‍वासापर्यंत, त्यांचे जीवन केवळ आणि केवळ आपला देश व त्याचे स्वातंत्र्य यासाठीच होते. त्यासाठी त्यांनी समाजाला दोषमुक्त, गुणवान आणि राष्ट्रीय विचारांनी जागृत करून त्याला संघटित करण्याचा मार्ग निवडला होता. संघाच्या प्रतिज्ञेत १९४७ पर्यंत, संघकार्याचा उद्देश ‘हिंदू राष्ट्राला स्वतंत्र करण्यासाठी’ असाच होता.
हेडगेवार दृष्टी – संघदृष्टी
भारताच्या राष्ट्रजीवनात टोकाची भूमिका (एक्स्ट्रीम पोझिशन) घेण्याची स्थिती दिसून येते. डॉक्टरांच्या वेळी देखील कॉंग्रेस-क्रांतिकारक, टिळक-गांधी, हिंसा-अहिंसा, हिंदू महासभा-कॉंग्रेस अशा द्वंद्वात समाज गोंधळलेला होता. एकदुसर्‍यावर मात करण्याचे वातावरण झाले होते. बर्‍याच वेळा तर आपापसातील मतभेदांमुळे इतका टोकाचा विरोध करू लागत की, साम्राज्यवादाविरुद्ध इंग्रजांशी लढण्याऐवजी आपापसातच लढताना दिसायचे. १९२१ मध्ये मध्य प्रांत कॉंग्रेसच्या प्रांतीय बैठकीत लोकनायक अणे यांच्या अध्यक्षतेत क्रांतिकारकांच्या निषेधाचा प्रस्ताव येणार होता. डॉक्टर हेडगेवारांनी त्यांना समजावले की क्रांतिकारकांच्या मार्गावर तुमचा विश्‍वास नसला, तरी त्यांच्या देशभक्तीवर शंका घेण्याचे कारण नाही. अशा स्थितीत, डॉक्टरांचे जीवन, राजकीय दृष्टिकोन, तत्त्वज्ञान व धोरणे, टिळक-गांधी, हिंसा-अहिंसा, कॉंग्रेस-क्रांतिकारक या संकुचित पर्यायांच्या आधारावर निर्धारित नव्हते. व्यक्ती किंवा एक विशिष्ट मार्ग यापेक्षा अधिक महत्त्वपूर्ण असलेली स्वातंत्र्यप्राप्ती, त्यांचे मूळ ध्येय होते.
भारताला केवळ राजकीय एकक मानणारा वर्ग, हरप्रकारे श्रेयाला आपल्याच पदरात पाडण्याच्या प्रयत्नात असलेला दिसतो. स्वातंत्र्यप्राप्तीसाठी दुसर्‍यांनी काहीच केले नाही. सर्व श्रेय आमचेच आहे, असा एकतरफी प्रचार करण्यावरच त्यांचा भर दिसतो. हे योग्य नाही. सशस्त्र क्रांती ते अहिंसक सत्याग्रह, सैन्यात बंड, आझाद हिंद सेना या सर्वांच्या एकत्र परिणामस्वरूप स्वातंत्र्य मिळाले आहे. दुसर्‍या महायुद्धात जिंकल्यानंतरही इंग्लंडची ढासळलेली स्थिती तसेच आपल्या सर्व वसाहतींवर राज्य करण्याची असमर्थता आणि अनिच्छा, यांचेही योगदान नाकारता येत नाही. स्वातंत्र्यासाठी भारतासारखा दीर्घ संघर्ष झाला नाही, अशा वसाहतींना देखील इंग्रजांनी क्रमश: स्वतंत्र केले आहे, हे लक्षात घेतले पाहिजे.
१९४२चा सत्याग्रह, महात्मा गांधींद्वारा झालेला शेवटचा सत्याग्रह होता आणि तत्पश्‍चात १९४७ मध्ये देश स्वतंत्र झाला, ही गोष्ट खरी आहे. परंतु, म्हणून स्वातंत्र्य केवळ १९४२च्या आंदोलनामुळेच मिळाले, आणि जे लोक या आंदोलनात कारावासात राहिले, त्यांच्याच प्रयत्नांनी भारत स्वतंत्र झाला, हे म्हणणे हास्यास्पद, अनुचित आणि असत्य आहे.
एक रूपक कथा आहे. एका शेतकर्‍याला खूप भूक लागली. पत्नी जेवण वाढत होती आणि हा जेवत होता. परंतु भूक जात नव्हती. दहा पोळ्या खाल्ल्यावर जेव्हा अकरावी पोळी खाल्ली, तेव्हा त्याची भूक शमली. त्याने नाराजीने पत्नीला म्हटले की, ज्या अकराव्या पोळीने भूक भागली ती आधी का नाही वाढली. एवढ्या सार्‍या पोळ्या खाण्याचे श्रम तरी वाचले असते आणि भूक लवकर भागली असती. त्याचे असे म्हणणे हास्यास्पदच नाही का!
त्याचप्रमाणे असे म्हणणे की, केवळ १९४२च्या आंदोलनामुळेच भारताला स्वातंत्र्य प्राप्त झाले, हास्यास्पदच आहे. या संदर्भात इतर इतिहासकार काय म्हणतात, हे देखील बघू या.
British Prime Minister Clement Atlee said that Gandhi’s non-violence movement had next to zero effect on the British, when granting independence to India. Former acting Governor of West Bengal P. M. Chakraborty (Chief Justice of Calcutta High Court) wrote:
When I was the acting Governor, Lord Atlee, who had given no independence by withdrawing the British rule from India, spent two days in the Governor’s palace at Calcutta during his tour of India. At that time, I had a prolonged discussion with him regarding the real factors that had led the British to quit India. My direct question to him was that since Gandhi’s ‘Quit India’ movement had tapered off quite some time ago and in 1947 no such new compelling situation had arisen that would necessitate a hasty British departure, why did they have to leave? In his reply Atlee cites several reasons. The principle among them, being the erosion of loyalty to the British Crown among the Indian army and navy personnel as a result of the military activities of Netaji Subhashchandra Bose. Toward the end of our discussion I asked Atlee, what was the extent of Gandhi’s influence upon the British decision to quit India. Hearing this question, Atlee’s lips became twisted in a sarcastic smile as he slowly chewed out the word, “m-i-n-i-m-a-l”.
(Rajendra Borra, “Subhashchandra Bose, The Indian National Army, The War of India’s liberation”. Journal of Historical review, Vol 20 (2001) No 1 ref. 46)
Netaji described in his book- ‘The India’s Struggle’-
“… that there was a deplorable lack of clarity on the plan which Mahatma had formulated and that he himself had no clear idea of the successive stages of the campaign which would bring India to her cherished goal of freedom”.
Ramesh Chandra Mujumdar:
“… It was the cumulative effect of all the three that brought freedom to India. In particular, the revelations made by the INA trial, and the reaction it produced in India, made it quite plain to the British, already exhausted by the war, that they could no longer depend upon the loyalty of the sepoys for maintaining their authority in India. This had probably the greatest influence upon their final decision to quit India.”
(Mujumdar, Ramesh Chandra, Three phases of India’s Struggle for freedom, BVN Bombay India 1967. pp 58-59.)
हे सारे वाचल्यावर, असा विचार करणे की, १९४२च्या ‘चले जाओ’ आंदोलनाचे स्वातंत्र्यप्राप्तीत काहीच योगदान नव्हते, हे देखील चूक आहे. तुरुंगात जाणे हेच देशभक्त होण्याचे प्रमाणपत्र आहे, असेही मानणे योग्य नाही. स्वातंत्र्य आंदोलनात सक्रिय लोकांमध्ये, आंदोलन करून तुरुंगवास भोगणारे, त्यांच्या कुटुंबीयांची देखभाल करणारे, भूमिगत आंदोलन करणारे, अशा भूमिगत आंदोलनकार्‍यांना स्वत:च्या घरात, ब्रिटिश सरकारच्या रोषाची पर्वा न करता, आश्रय देणारे, शाळांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांमध्ये देशभक्तीचा भाव जागविणारे, स्वदेशीद्वारा इंग्रजांची आर्थिक नाकेबंदी करणारे, स्वदेशी उद्योगाच्या माध्यमातून सशक्त भारतीय पर्याय देणारे, लोककला, पत्रकारिता, कथा, कांदबरी, नाटक इत्यादींच्या माध्यमातून राष्ट्रजागरण करणारे, सर्वांचे योगदान महत्त्वाचे आहे. त्याची दखल घेतली पाहिजे.
भारत केवळ राजकीय एकक नाही. हा तर, हजारो वर्षांच्या चिंतनाच्या आधारावर निर्मित एक शाश्‍वत, समग्र, एकात्म जीवनदृष्टीवर आधारित एक सांस्कृतिक एकक आहे. ही जीवनदृष्टी, संस्कृतीच आसेतुहिमाचल या वैविध्यपूर्ण समाजाला एका सूत्रात ओवून, एक विशिष्ट ओळख देते. म्हणून भारताच्या इतिहासात ज्या ज्या वेळी सफल राजकीय परिवर्तन झाले, त्याच्या आधी आणि त्याच्या सोबतच एक सांस्कृतिक जागरण, भारताच्या आध्यात्मिक शक्तीद्वारा झालेले दिसून येते. परिस्थिती जितकी अधिक बिकट झालेली दिसून येते, तितक्याच ताकदीने ही आध्यात्मिक शक्ती भारतात सक्रिय झालेली दिसून येते. म्हणूनच मोगल शासनकाळाच्या १२व्या शतकापासून ते १६व्या शतकापर्यंत सार्‍या भारतात एकसाथ भक्ती आंदोलन प्रस्फुटित झालेले दिसते. उत्तरेत स्वामी रामानंदांपासून सुदूर दक्षिणेत रामानुजाचार्यांपर्यंत प्रत्येक प्रांतात साधू, संत, संन्यासी अशा आध्यात्मिक महापुरुषांची एक अखंड परंपरा निर्माण झाली होती, असे लक्षात येते. इंग्रजांच्या गुलामगिरीच्या काळातही स्वामी दयानंद सरस्वती, श्री रामकृष्ण परमहंस, स्वामी विवेकानंदांसारख्या आध्यात्मिक नेतृत्वाची परंपरा निर्माण झालेली दिसून येते. भारताच्या इतिहासात सांस्कृतिक जागरणाशिवाय कुठलेही राजकीय परिवर्तन सफल व स्थायी झाले नाही. म्हणून सांस्कृतिक जागरणाच्या कार्याचे मूल्यांकन राजकारणाच्या मापदंडाने होऊ नये. मौन, शांतपणे सतत चालणार्‍या आध्यात्मिक, सांस्कृतिक जागरणाचे महत्त्व, भारतासारख्या देशासाठी तरी अधिक औचित्याचे असते, हे अधोरेखित झाले पाहिजे.

डॉ. मनमोहन वैद्य

अखिल भारतीय प्रचारप्रमुख
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ