उत्तरप्रदेशची पहिली मतचाचणी

0
229

‘सर्जिकल स्ट्राईक’चा राजकीय लाभ भाजपा उठवणार असल्याचा गाजावाजा मागील आठवडाभर चालू आहे. त्यातच पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी लखनौ येथील रामलीला समारंभाची सांगता करायला होकार दिल्यानंतर, या राजकीय विरोधाला मोठीच धार चढली होती. पण, त्या समारंभात भाषण करताना मोदींनी सर्जिकल स्ट्राईकच नव्हे, तर एकूणच राजकीय भाषणाला चाट दिली. त्यामुळे कितीसा फरक पडणार होता? लगेच दुसर्‍या दिवशी उत्तरप्रदेश विधानसभेच्या मतदानाचा अंदाज घेणारी पहिली चाचणी आजतक या वाहिनीने सादर केली, ती खूप बोलकी आहे. अर्थात, त्यातले सगळे आकडे नेमके आहेत असे मानायचे कारण नाही. अशा चाचण्या घेणारे आणि त्यातून जिंकायच्या जागा काढणारे; यांच्या आकलनावर अंदाजाचे तारू उभे असते. थोडी गल्लत झाली, तरी ते तारू बुडते. जसे मागील लोकसभा मतदानात झालेले होते. कोणीही मोदींसह एनडीए आघाडीला बहुमत द्यायला तयार नव्हता. पण, मोदींनी एकट्या भाजपाला बहुमत मिळवून दिले आणि त्यांच्या नेतृत्वाखालच्या आघाडीला तर ३४० जागा मिळून गेल्या. याचे कारण मतांची जी टक्केवारी नमुना चाचणीतून हाती येते; त्यातून जिंकायच्या जागा शोधून काढणे, हे यातले खरे कौशल्य असते. तिथेच बहुतेक राजकीय अभ्यासकांची गोची होऊन जाते. त्यांना आपल्या पूर्वग्रहाला झुगारून आकडे काढता आले नाहीत, तर गफलत होऊन जाते. आजतकच्या चाचणीत तोच फरक पडला आहे. कारण त्यांना मागच्या विधानसभांचा किंवा शेवटच्या लोकसभा निकालांचा नेमका संदर्भ तिथे जोडता आलेला नाही. दहा वर्षांपूर्वी मायावतींच्या बसपाने विधानसभेत स्वबळावर बहुमताचा पल्ला गाठला होता, तर मागील खेपेस मुलायमच्या समाजवादी पक्षाने एकट्याने बहुमत गाठले. पण, अडीच वर्षांत भाजपाने एकट्याने ८० पैकी ७१ लोकसभेच्या जागा जिंकल्या. मग हे काय गौडबंगाल असते?
कुठल्या पक्षाला किती टक्के मते मिळू शकतील, हे चाचणीतून निश्‍चित करता येते. पण, त्या पक्षांना मिळणार्‍या जागा निश्‍चित करताना, विविध कसोट्या लावाव्या लागतात. त्यातली पहिली कसोटी, किती मुख्य स्पर्धक मैदानात आहेत, त्यापैकी किती पक्ष परस्परांना तुल्यबळ वा टक्कर देणारे आहेत? तसे दोनच पक्ष असतील, तर ज्याला ४० टक्क्यांच्या पुढे मते आहेत, त्याला बहुमत मिळताना दिसते. पण तुल्यबळ तीन स्पर्धक असतील, तर ३० टक्क्यांच्या पुढे मजल मारणार्‍या पक्षाचे बहुमत सोपे होऊन जाते. मागील दोन विधानसभा निवडणुकीत उत्तरप्रदेशने त्याचाच साक्षात्कार घडवला आहे. दहा वर्षांपूर्वी २००७ सालात मायावतींचे पारडे जड असल्याचे सर्व चाचण्या दाखवत होत्या. पण, कोणीही त्यांना एकहाती बहुमत मिळण्याचा अंदाज करू शकला नव्हता. म्हणूनच चाचण्यांचे आकडे सादर करताना मायावतींना सत्तेत यायला कुठल्या पक्षाची मदत घ्यावी लागेल, याचीच चर्चा रंगत होती. मात्र, निकाल लागले त्या दिवशी मायावती स्वबळावर मुख्यमंत्री होत असल्याचे स्पष्ट झाले. मग सर्वांनी मुलायमची व समाजवादी पक्षाची खिल्ली उडवण्यात धन्यता मानली. पण, किती किंचित फरकाने समाजवादी सत्ता गमवून बसले आणि किती थोड्या फरकाने मायावती मुख्यमंत्रीपदावर आरूढ झाल्या; त्याचा खुलासा कोणीही केला नाही. मग पाच वर्षांनी त्याचीच पुनरावृत्ती झाली. २०१२ च्या विधानसभा निवडणुकीत सर्वच्या सर्व माध्यमे राहुल गांधी यांची पाठ थोपटण्यात गर्क होती. पण, कोणी तीन महिने सलग प्रचारयात्रा घेऊन फिरणार्‍या अखिलेश यादवकडे ढुंकून बघितले नव्हते. मग चाचण्यांमध्ये समाजवादी पक्षाचे पारडे जड असल्याचे दिसू लागले. पण, कोणी मुलायमना बहुमत द्यायला राजी नव्हता. कोणाची कुबडी घेऊन मुलायम सरकार स्थापन करतील, याची चर्चा होत राहिली. अखेर स्पष्ट बहुमत मिळून मुलायमनी आपल्या लाडक्या पुत्राला तरुण वयात मोठ्या राज्याचे मुख्यमंत्री बनवले.
दोन्ही प्रसंगी जागांचे हिशोब मांडून कुठला पक्ष संपला वा जिंकला, याचा ऊहापोह झाला. पण, कोणीही कुणाची किती मते घटली व त्यामुळे किती मोठा फरक जागांच्या आकड्यांवर पडला, त्याची चिकित्सा केली नाही. २००७ सालात मायावतींनी मुलायमपेक्षा केवळ पाच टक्के अधिक मते मिळवली होती. पण, जागा मात्र मुलायमच्या अडीच पटीने जिंकल्या होत्या. उलट स्थिती पाच वर्षांनी आली. २०१२ सालात समाजवादी पक्षाने आपल्या मतांमध्ये केवळ चार टक्के वाढ करून घेतली आणि मायावतींचा बहुजन समाज पक्ष कुठल्या कुठे फेकला गेला. अवघी चार टक्के मते कमी झाली. पण, आमदारांवरून मायावतींचा पक्ष इतका खाली घसरला. ही तिरंगी-चौरंगी लढतीची किमया असते. तुल्यबळ पक्षांची दोन-चार टक्के मते इकडची तिकडे झाली, तरी राजाचा रंक होतो आणि विरोधक सत्तेत येऊन बसतो. म्हणूनच आज कोण किती मते मिळवतो, त्यापेक्षा किती मते वाढवतो वा गमावतो, याला महत्त्व आहे. उत्तरप्रदेश मागील तीन दशकांत चौरंगी लढतीतून वेगवेगळी समीकरणे पुढे आणत गेला आहे. एकहाती सतत जिंकणारा कॉंग्रेस पक्ष त्यातून रसातळाला जात असताना, मायावती व भाजपा असे नवे दोन राजकीय प्रवाह पुढे येत गेले. त्यात रामजन्मभूमी या विषयामुळे भाजपा स्वबळाने सत्तेत आला होता. पण, आपसातील हाणामार्‍यांनी त्याला मागे टाकले. त्याला शह देताना सपा-बसपा एकत्र आले. परंतु, त्यांच्यातही वाद होऊन ते दोघे पुढल्या काळात मुख्य स्पर्धक होत गेले. त्यात भाजपा तिसर्‍या क्रमांकावर फेकला गेला. गेल्या लोकसभेपर्यंत भाजपा त्यातून डोके वर काढू शकला नव्हता. पण, मोदीलाटेने भाजपाला मुख्य स्पर्धक म्हणून पुढे आणले आणि आजतकच्या ताज्या चाचणीतही त्याचेच प्रतिबिंब पडले आहे. आजही भाजपा सर्वाधिक मते मिळवणारा पक्ष आहे. पण, त्याला बहुमत मिळणार नाही, असे ही चाचणी म्हणते. त्यात किती तथ्य आहे?
उत्तरप्रदेशचे आजवरचे निकाल हा संदर्भ घेतला, तर कुठल्याही एका स्पर्धकाला स्पष्ट बहुमत देण्याचा पायंडा तिथल्या मतदाराने पाडला आहे. त्यात आता तीन स्पर्धक उरले आहेत. कॉंग्रेस पुरती नामशेष झाली आहे. राहुल गांधींनी कितीही पायपीट केली, तरी मतदार त्यांना दहा टक्केही मते द्यायला राजी नाहीत. उरले तीन पक्ष! त्यात भाजपाला ३१ टक्के तर बसपाला २८ टक्के आणि समाजवादी पक्षाला २५ टक्के मते मिळत आहेत. त्याचा स्पष्ट अर्थ असा की ३१ टक्केवाला भाजपा यंदा स्वबळावर सत्ता काबीज करणार आहे. त्याच्या तुलनेत सपा व बसपा तुल्यबळ आहेत. पण, शेवटची बाजी मारायला लागणारी टक्केवारी त्यांच्यापाशी नाही. खरोखर अशी तिरंगी लढत झाली आणि त्यात भाजपाने ३० टक्क्यांहून अधिक मते मिळवली; तर भाजपा किमान २५० आमदार निवडून आणू शकेल. ४१ टक्के मते भाजपाने लोकसभेसाठी झालेल्या मतदानातून मिळवली होती. तेव्हा ३४० विधानसभा क्षेत्रात भाजपाला मताधिक्य होते. म्हणजेच त्या टक्केवारीत सात-आठ टक्के घट झाली, तरी भाजपाला बहुमताचा पल्ला गाठण्यात कुठलीही अडचण येऊ शकत नाही. दुसरी बाब म्हणजे ही चाचणी अर्धी सर्जिकल स्ट्राईकपूर्वी आणि अर्धी नंतर झालेली आहे. म्हणजेच मोदी यांच्या पाकविषयक धोरणाचा संपूर्ण प्रभाव त्या चाचणीवर पडलेला नाही. तो पडला तर दोन-तीन टक्के मते वाढू शकतात. ३५ टक्के मते भाजपा मिळवू शकली आणि तिच्याशी मायावती-मुलायमनी चांगली टक्कर दिली; तर भाजपा उत्तरप्रदेश विधानसभेत ३०० आमदारांचा पल्ला गाठू शकेल. याचे कारण असे आहे की, आजकाल बहुतांश राज्याचा मतदार एका पक्षाला पूर्ण कौल देतो आणि नालायक वाटला तर पुढल्या खेपेस हाकलून लावतो. आजतकची मतचाचणी भाजपाला बहुमत देणारी आहे. त्यामुळे सर्जिकल स्ट्राईकनंतर विरोधकांना कशामुळे पोटशूळ उठला आहे, त्याचे वेगळे कारण सांगण्याची गरज नसावी!