२० लाख डॉलर्सची उलटी

0
2064

कान्यकुब्ज ऊर्फ कनौज हे नाव ऐकलं की, आपल्याला जयचंद राठोड हे नाव आठवतं. पृथ्वीराज चौहानविरुद्ध मुहंमद घोरीशी हातमिळवणी करणारा जयचंद राठोड हा कनौजचा राजा होता. घोरीने पृथ्वीराजाला तर बुडवलंच, पण नंतर जयचंदालाही बुडवलं. मात्र, गंगेच्या खोर्‍यातला कनौजचा बुलंद किल्ला जिंकायला अफगाण घोरीला फार प्रयास पडले. पण, तो राजकीय इतिहास तूर्त बाजूला ठेवू या. फार प्राचीन काळापासून कनौजची प्रसिद्धी आहे ती अप्रतिम अशा सुगंधी अत्तरांसाठी. मुख्यत: जाई, जुई आणि गुलाब ही अत्तरं वापरावीत तर कनौजचीच!
विविध प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांचा वापर आपण भारतीय लोक गेली हजारो वर्षे आपल्या दैनंदिन जीवनात सहजपणे करत आहोत. पूर्वी आपण सकाळी उठल्यापासून दंतमंजन, उटणे, चंदनाचं गंध, विविध फुलांच्या अर्कांची अत्तरं, हळद, पिंजर, बुक्का-अबीर, सुवासिक तेलं, गुलाबपाणी असे सुगंधी पदार्थ वापरायचो. नीट विचार करून पाहा. हे सर्व पदार्थ विविध वनस्पतींपासून निर्माण झालेले आहेत. कस्तुरी हा कदाचित एकच पदार्थ असेल की, जो वनस्पतीपासून न मिळता प्राण्यापासून म्हणजे कस्तुरीमृगापासून मिळत होता.
आधुनिक काळात आपण टूथपेस्ट, अगणित प्रकारचे साबण, लोशन्स, क्रीम, फेस पावडरी, कृत्रिम रंग आणि अल्कोहोल आधारित परफ्यूमस् वापरतो. हे सगळे पदार्थ वनस्पतींपासून बनलेले, प्राण्यांंपासून मिळणारे आणि कृत्रिम रासायनिक द्रव्यांपासून मिळणारे असे सगळ्याच प्रकारचे असतात. म्हणजेच बनवण्याची तर्‍हा बदलली असली, तरी सुगंधी द्रव्याचा वापर करण्याची माणसाची आवड अजीबात बदललेली नाही. किंबहुना अतोनात वाढलेलीच आहे, असंच म्हणावं लागेल.
आजही भारतात कनौजसह जौनपूर, गाझीपूर, अलिगढ, दिल्ली या उत्तरेकडच्या शहरांमध्ये उत्कृष्ट अत्तर बनवतात. म्हैसूर आणि बंगलुरू ही शहरं अत्तरांप्रमाणेच उदबत्ती, धूप इत्यादी सुगंधी द्रव्यांसाठी मशहूर आहेत. आपल्या महाराष्ट्रात पंढरपूर, नाशिक आणि पुण्यात गेल्या अनेक पिढ्यांपासूनचे नामांकित सुगंधी लोक आहेत. गुलाबपाण्याप्रमाणेच वाळा आणि केवडा यांचंही सुगंधी पाणी बनवलं जातं. खरे दर्दी लोक कस्तुरी आणि हीना हे दोन सुगंध फार पसंत करतात. त्यापैकी कस्तुरी आता मिळतच नाही. हीना मात्र मिळतो. आणि खरा उत्कृष्ट हीना हा लखनौचाच, हा रसिकांचा समज आजही तितकाच खरा आहे. मात्र अत्तरांचा शौक करणं, हा आपल्याकडे जरा रंगेलपणातच जमा होणारा भाग मानला जातो.
पण, आता बदलत्या जमान्यात, मानवी स्वभावाचा एक वेगळाच नमुना पाहायला मिळतो. माणसांची आर्थिक परिस्थिती जरा सुधारली, आर्थिक स्तर जरा उंचावला की, त्यंाच्या बोलण्यात इंग्रजी शब्दांचा भरणा वाढतो; ती आंघोळीला साधासा साबण वापरण्याऐवजी कुठल्या तरी सुबकशा नटीने वापरलेला साबणच वापरू लागतात; आणि ती माणसं कुठल्याही प्रकारचं तेल किंवा तेलयुक्त पदार्थ आपल्या त्वचेला लावायला नाराज असतात. थंडीने अंगाला भेगा पडतात, अंग फुटतं, त्वचा कोरडी पडते म्हणून कालपर्यंत अंगाला खसाखसा तेल चोळणारी माणसं, आर्थिकस्तर बदलला की, तेल बाजूला ठेवून कुठली कुठली बॉडी लोशन्स अंगाला लावतात.
अगदी त्याच चालीवर लोकांना आता तेलयुक्त अत्तरं वापरण्यापेक्षा अल्कोहोलयुक्त सेंटस् वापरायला आवडू लागलेलं आहे. हे फुस् फुस् करून अंगावर फवारा मारणारे सेंटस् पैशाला पासरी किमतीने नाक्यानाक्यावर मिळतात. त्यातलं द्रव्य हे मुख्यत: कृत्रिम रासायनिक असतं. त्यांचा सुगंध अल्पकाळ टिकतो, फारच अल्पकाळ टिकतो.
परंतु जे खरे दर्दी रसिक असतात; मग ते तेलयुक्त अत्तराचे शौकिन असोत वा फुस् फुस् सेंटचे असोत, ते दीर्घकाळ टिकणारा सुगंधच पसंत करतात आणि कृत्रिम रासायनिक अल्कोहोलबेस्ड द्रव्याला दीर्घकाळ टिकाऊ सुगंध देतो, अँबरग्रीज नावाचा पदार्थ. पेट्रोलियमयुक्त कच्च्या तेलाला रसायन शास्त्रज्ञांनी ‘ब्लॅक गोल्ड’ म्हटलं; तर अँबरग्रीसला ते म्हणतात ‘फ्लोटिंग गोल्ड’ म्हणजे समुद्राच्या पाण्यावर तरंगणारं सोनं. म्हणजे काय?
तुम्ही व्हेल मासा किंवा देव मासा चित्रात, चित्रपटात पाहिलाच असेल. साधारण ९० फूट लांब आणि किमान २०० टन वजन असलेला हा अवाढव्य प्राणी पृथ्वीवरच्या सर्व महासागरांमध्ये आढळतो. त्याला माशांप्रमाणे कल्ले आणि शेपूट असते नि हातपाय नसतात म्हणूनच त्याला मासा म्हणायचं. अन्यथा त्याला पाण्यातला हत्तीच म्हणायला पाहिजे! जमिनीवर फिरणार्‍या प्राण्यांप्रमाणेच व्हेल हा सस्तन प्राणी आहे. म्हणजे इतर माशांप्रमाणे त्याची मादी अंडी न घालता पिलाला प्रत्यक्ष जन्म देते. व्हेलच्या ९० फूट लांबीचा एकतृतीयांश भाग म्हणजे साधारण ३० फूट एवढा त्याचा प्रचंड जबडाच असतो. अँबरग्रीज हा पदार्थ या देवमाशापासून, विशेषत: स्पर्म व्हेल या त्याच्या एका विशिष्ट जातीपासून मिळतो.
निसर्गातली अन्नसाखळी हा फार मनोरंजक प्रकार आहे. वनस्पती प्राणवायू सोडतात, त्यावर माणूस जगतो. वनस्पती आणि त्यापासून मिळणारं धान्य हे माणसाचं अन्न आहे, तर माणूस उच्छ्‌वासाद्वारे सोडणारा कार्बन-डाय-ऑक्साईड वनस्पती ग्रहण करतात. माणसाचं मलमूत्र हे वनस्पतींसाठी उत्तम खत आहे, हे आपल्याला माहीतच आहे. तसंच या स्पर्म व्हेलची उलटी-ओकारी म्हणजेच सुगंधी अँबरग्रीज होय.
आजच्या आधुनिक जगात पॅरिस ही इतर अनेक गोष्टींप्रमाणेच सुगंधी द्रव्यांचीही राजधानी मानली जाते. जसं भारतात कनौज, तसं पश्‍चिमेत पॅरिस. शॅनेल, गुसी आणि गिव्हेंची हे पॅरिसमधले सेंटस्‌चे ब्रँडस् जगद्विख्यात आहेत. ‘शॅनेल-५’ हा सेंट वापरणारी व्यक्ती ही खरी खानदानी दर्दी मानली जाते. हे सगळे सुगंध दीर्घकाळ टिकतात. खरं पाहता आता सगळेच सुगंध अल्कोहोल आधारित असतात. आणि अल्कोहोल तर वेगाने हवेत उडून जातं. ते उडून गेलं तरी सुगंध मात्र दीर्घकाळ टिकावा म्हणून या मोठ्या मोठ्या कंपन्या अँबरग्रीज हा किंचित पिवळसर किंवा काळा-पांढरा, सुरवातीला चिकट नि घाण वास येणारा, पण नंतर घट्ट बनणारा आणि सुगंध देणारा पदार्थ वापरतात.
प्रचंड आकाराचा देवमासा आपला अवाढव्य जबडा उघडा ठेवूनच वेगाने पाण्यातून जात असतो. ही त्याची अन्न गोळा करण्याची नैसर्गिक पद्धत आहे. तो मुद्दाम शिकार वगैरे करत नाही. ३० फूट लांबीचं अवाढव्य जाभाड उघडायचं आणि विमानासारख्या वेगाने पाण्यातून फिरायचं. त्या वेगामुळे असंख्य समुद्री प्राणी, वनस्पती, मासे, शिंपले आपोआपच त्याच्या जबड्यात नि तिथून पोटात गडप होतात. तिथे ते पचतात नि निरुपयोगी भाग विष्ठेच्या रूपात शरीराबाहेर फेकला जातो.
पण कधीकधी असं होतं की, हा अवशिष्ट भाग विष्ठेमध्ये रूपांतरित होत नाही. मग तो मासा तेे तोंडाद्वारे बाहेर फेकून देतो. म्हणून शास्त्रज्ञ त्याला देवमाशाची उलटी- ओकारी असं म्हणतात. असं का होतं; म्हणजे पचन झाल्यावर निरुपयोगी असलेला भाग विष्ठेमध्ये रूपांतरित का होत नाही, हे शास्त्रज्ञांना कळलेलं नाही. पण कधीकधी असं होतं खरं. आणि मग देवमासा उलटी करतो. आता २०० टन वजनाच्या प्राण्याची उलटी केवढी असेल! तीदेखील कित्येक किलो असते. गंमत म्हणजे, मेणासारखा चिकट असा हा पदार्थ पाण्यात न बुडता तरंगत राहतो. प्रवाहाबरोबर तरंगत कधी एखाद्या किनार्‍यालाही लागतो. पण, बहुधा तो मच्छीमारांना पाण्यातच तरंगताना सापडतो.
आपल्या भारताच्या थेट पश्‍चिमेला अरेबियन द्विपकल्पातला उमान (चुकीचा उच्चार ओमान) हा अरबी देश आहे. त्या उमान देशाच्या करायत किनार्‍यावर मच्छीमारी करणार्‍या खालिद-अल्-सिनानी या तरुण मच्छीमाराच्या आणि त्याच्या दोघा मित्रांच्या हातावर नुकतीच ही नशिबाची रेषा उमटली आहे. गेल्या आठवड्यात त्यांना करायतच्या समुद्रात हा चिकट, घाणेरडा वास मारणारा पदार्थ तरंगताना आढळला. त्यांना त्याचं मोल माहिती होतं. त्यांनी तो आपल्या बोटीत भरला आणि त्वरेने किनारा गाठला. आता वाळल्यावर त्याला सुगंध येऊ लागला आहे. त्याचं एकत्रित वजन साधारण ८० किलो आहे नि आंतरराष्ट्रीय बाजारात त्याची किंमत आहे १० लक्ष उमानी रियाल म्हणजेच २० लक्ष ५० हजार अमेरिकन डॉलर्स. देवमाशाच्या उलटीची किंमत २० लक्ष डॉलर्स!
आता या अँबरग्रीजपासून शॅनेल-५ किंवा तत्सम एखादं छानसं सुगंधी द्रव्य बनवलं जाईल आणि एखादी विश्‍वसुंदरी ते मोठ्या दिमाखाने स्वत:च्या अंगावर शिंपडून घेईल. पण, हा सुगंध देवमाशाच्या उलटीतून निर्माण झालाय्, हे तिला कळलं तर? अज्ञानातच सुख असतं, हे अशा वेळी पटतं!

मल्हार कृष्ण गोखले